دلبسته یاران خراسانی خویشم

اگر لذت ترک لذت بدانی                                                                                                                                                                       دگر شهوت نفس لذت نخوانی

قلمرو فکری: اگر بدانی که کنار گذاشتن لذت، چقدر لذتبخش است، دیگر ارضا کردن شهوات نفسانی را لذت نخواهی نامید.

قلمرو ادبی: تکرار-شهوت نفس استعاره از همه تمایلات دنیوی

قلمرو زبانی: دگر مخفف دیگر

هزاران در از خلق بر خود ببندی                                                                                                                                                                گرت باز باشد دری آسمانی

 قلمرو فکری:اگر تنها یک در بروی آسمان برایت باز باشد، با وجود باز بودن هزاران در بروی مردم این درها را خواهی بست (چرا که به آنها نیاز نداری).

قلمرو ادبی: در بر خود بستن کنایه از دوری کردن- در و بر جناس اختلافی-تکرار در

قلمرو زبانی: خلق متمم با دوحرف اضافه

سفرهای علوی کند مرغ جانت                                                                                                                                                                      گر از چنبر آز بازش پرانی

قلمرو فکری:اگر جانت را که همانند مرغی است که در بند حرص وطمع گرفتار شده است، آزاد کنی، به آسمان سفر خواهد کرد.

قلمرو ادبی: تشبیه جان به مرغ-باز پراندن کنایه از آزاد کردن-آز و از جناس اختلافی

قلمرو زبانی: مرجع ضمیر"ش" در مصراع دوم:مرغ جانت-گر مخفف اگر

ولیکن تو را صبر عنقا نباشد                                                                                                                                                                                                که در دام شهوت به گنجشک مانی

قلمرو فکری:ولی چون همانند سیمرغ صبر و بردباری نداری، همانند گنجشک در دام شهوت اسیر شده ای.

قلمرو ادبی: تشبیه مخاطب به گنجشک- دام شهوت؛اضافه تشبیهی- سیمرغ نماد انسان صبور و بردبار و عارف، گنجشک نماد انسان دنیا پرست

ز صورت پرستیدنت می هراسم                                                                                                                                                                               که تا زنده ای ره به معنی ندانی

قلمرو فکری: چون ظاهر پرست هستی، می ترسم که تا آخر عمرت هم نتوانی راهی به دنیای معنا پیدا کنی.

قلمرو ادبی: معنی مجاز از دنیای معنا(اصطلاح عرفا)

قلمرو زبانی: ره مخفف راه-نهاد: من(شاعر)

گر از باغ انست گیاهی برآید                                                                                                                                                                                              گیاهت نماید گل بوستانی

قلمرو فکری:اگر از باغ محبت تو گیاهی بروید، دیگر گل بوستان برایت جلوه ای نخواهد داشت و آن گل در پیش چشمانت همچون علف بی ارزشی است.

قلمرو ادبی: مصراع دوم کنایه از بی ارزش شدن گیاه-واج آرایی حرف"گ"

دریغ آیدت هر دو عالم خریدن                                                                                                                                                                                       اگر قدر نقدی که داری بدانی

قلمرو فکری: اگر بدانی که عمر نقدت چقدر ارزشمند است، حیفت می آید که حتی در ازای بدست آوردن دنیا و آخرت، آن را از دست بدهی.

قلمرو ادبی: واج آرایی حرف"ی"-دریغ آمدن کنایه از حیف آمدن-قدر دانستن کنایه از فهم ارزش و سپاسگزاری

قلمرو زبانی: جهش ضمیر در آیدت-نقش مضاف الیه

چنان می روی ساکن و خواب در سر                                                                                                                                                                     که می ترسم از کاروان باز مانی

قلمرو فکری: آنچنان کند و خواب آلود و ناهشیار حرکت می کنی که می ترسم از کاروان جا بمانی.

قلمرو ادبی: باز ماندن کنایه از جاماندن- در و سر جناس اختلافی-سر مجاز از چشم-خواب ایهام از1- همین خواب دنیوی 2- توجه نکردن و هشیار نبودن

وصیت همین است جان برادر                                                                                                                                                                                         که اوقات ضایع مکن تا توانی

قلمرو فکری: جان برادر! اندرز من به تو همین است که تا جایی که می توانی، وقتت را هدر نده.

قلمرو ادبی: اوقات ضایع نکردن کنایه از وقت را هدر ندادن-تلمیح به اضاعة الفرصة غصة

قلمرو زبانی: جان برادر شبه جمله و منادا

صدف وار باید زبان درکشیدن                                                                                                                                                                                                که وقتی که حاجت بود در چکانی

قلمرو فکری: باید همچون صدف زبان خود را نگه داشت تا در زمان مورد نیاز، از آن مروارید بریزی (سخنان ارزشمند بگویی)

قلمرو ادبی: درچکاندن کنایه از سخنان ارزشمند گفتن-تشبیه زبان به صدف-در کشیدن کنایه از سکوت کردن-تکرار که

قلمروزبانی: وار پسوند تشبیه ساز-وقتی متمم با دوحرف اضافه

همه عمر تلخی کشیدست سعدی                                                                                                                                                                                                           که نامش برآمد به شیرین زبانی

قلمرو فکری: سعدی در همه دوران زندگی خود سختی کشیده است که حالا آوازه اش به شیرین زبانی در جهان پیچیده است.

قلمرو ادبی: تخلص(آوردن نام شاعر)-تلخی کشیدن کنایه از سختی دیدن-نام برآمدن: پیچیدن آوازه

قلمرو زبانی: قرابت معنایی با مرده آنست که نامش به نکویی نبرند

***