با اين حال مي توانم بگويم كه در اين مبحث تاكنون هيچ شاعري به فراواني، زيبايي، رواني، تنوع و توانايي نظامي نزديك نشده است. نه تنها بيان نظامي تقليد گذشتگان نيست، بلكه پس از او بسياري از شاعران به تقليد از وي افتخار كرده اند. يك بار مي گويد:
بسم الله الرحمن الرحيم
هست كليد در گنج حكيم


و بار ديگر مي سرايد:
اي نام تو بهترين سرآغاز
بي نام تو نامه كي كنم باز

و در جاي ديگر مي آورد:
به نام آن كه هستي نام از او يافت
فلك جنبش، زمين آرام از او يافت

و يا:
خرد هر كجا گنجي آرد پديد
زنام خدا سازد آن را كليد

البته فريد الدين عطار هم سرآغازهاي زيادي دارد مانند:
به نام آن كه گنج جسم و جان ساخت
طلسم گنج جان، هر دو جهان ساخت

به نام كردگار فرد بي چون
كه ما را از عدم آورد بيرون

به نام آن كه جان را نور دين داد
خرد را در خداداني يقين داد

و يا:
سرنامه به نام پادشاهي
كه بي نامش به مويي نيست راهي

ولي با وجود آن كه عطار در مبحثي ديگر از سرآمدان است در اين جا هنر ا و در برابر نظامي فروتر مي نشيند.
سعدي هم براي سرآغاز، اين بيت زيبا را دارد:
به نام خدايي كه جان آفريد
سخن گفتن اندر زبان آفريد

اما شعر: «اول دفتر به نام ايزد دانا
صانع و پروردگار حي و توانا»
يك شعر متوسط است.
شيخ محمود شبستري در اين زمينه بيتي دلنشين دارد:
به نام آن كه جان را فكرت آموخت
چراغ دل به نور جان برافروخت

امير خسرو دهلوي هم مانند نظامي به تقليد از او در اين مورد اشعار زيادي دارد كه در نوع خود جالب است، اما به هر حال مقلد است و ويژگي هاي شعر نظامي را ندارد. هر چند اين اشعار زيباست، مثلاً:
به نام آن كه تن را نور جان داد
خرد را سوي دانايي عنان داد

يا:
به نام آن كه جان را زندگي داد
طبيعت را به جان پايندگي داد

و باز:
به نام آن كه نام از او نشان يافت
زبان آموخت حرف و نطق جان يافت

و همين طور جامي كه بيشتر مقلد است. اما برخي شاعران، پا را از تقليد فراتر گذاشته اند، هر چند زياد هم در اين مورد شعري نسروده اند. مثلاً شمس الدين محمد عصار مي گويد:
به نام پادشاه عالم عشق
كه نامش هست نقش خاتم عشق

يا وحشي بافقي كه فرهاد و شيرين را اين طور آغاز مي كند:
به نام چاشني بخش زبان ها
حلاوت بخش معني در بيان ها

و درناظر و منظور به اين شكل:
ز هي نام تو سر ديوان هستي
ترا بر جمله هستي پيش دستي

فياض لاهيجي هم شيوه اي نو دارد:
بيا ساقي اسباب مي ساز كن
سرخم به نام خدا باز كن

و يا دهقان ساماني:
آرم آغاز در اين نامه ز نو نام خدا را
آن كه آشفته ز گيسوي بتان خاطر ما را
و يا نظام وفا شاعر زمانه ما:
به نام دوست گشاييم دفتر دل را
به فر عشق فروزان كنيم محفل را
ز اشك چشم و ز خون جگر به هر فصلي
خوش آب و رنگ توان داشت غنچه دل را

اما شايد يكي از جالب ترين سرآغاز در قطعه اي از شادروان بقايي نائيني است كه با نام خدا، شكوائيه اي را به نظم درآورده است:
به نام آن كه عالم را به پا كرد
يكي را خان يكي را ميرزا كرد
گروهي را ذليل و باربر كرد
در اين قسمت شتر را مثل خر كرد
ز حكمت خاك بر فرق گدا ريخت
به جيب اغنيا پول طلا ريخت
دبنگي بي هنر را كرد مالك
به راهش برزگر را ساخت هالك
به ملك او يكي از پرخوري مرد
يكي با كندن جان، نان جو خورد
جهان را موقع تسهيم و تقسيط
مركب كرد از افراط و تفريط

تلخيص از کتاب هزار سال آغاز سخن در شعر فارسی با نام و حمد خداوند نوشته ی دکتر صفی نیا

 

 

1- سر آغاز هر نامه نام خداست              که بی نام او نامه یکسر خطاست             

2-به نام خالق پیداوپنهان                       که پیدا و نهان داند به یکسان 
                        
3-به نام خداوند  دادار  پاک                     پدید آور آ دم ازآب وخاک

4-به نام خداوند جان وخرد                      کزین برتر اندیشه برنگذرد  
 
5-به نام خدایی که برذات وی                   محال است هرگز بردعقل پی

6-به نام خدایی که خاک آفرید                  کزان خاک انسان پاک افرید 

7-ای نام تو بهترین سرآغاز                      بی نام تو نامه کی کنم باز

8-بسم الله الرحمن الرحیم                      هست کلید درگنج حکیم 

9-به بسم الله می خوانم خدارا                  زمشتی خاک آدم ساخت مارا 

10-به نام خداوندجان آفرین                        حکیم سخن درزبان آفرین 

 11-به نام خداوند خورشید وماه                  که دل را به نامش خرد داد راه

  12-به نام آن که درجان وروان است              توانایی ده هرناتوان است  

  13-به نام آن که جان رافکرت اموخت             چراغ دل به نورجان برافروخت   

  14-به نام آن خد ای پاک سبحان                   که ازخاک آفرید اینگونه انسان

  15-سرآغاز گفتارنام خداست                        که رحمتگر ومهربان، خلق راست          

  16-بنیاد سخن به نام حق، نه                       کزهرچه به است نام حق به

17-به نام آنکه درماگفتن آموخت                      به انسان درمعنی سفتن اموخت   

18-ای همه هستی زتوپیداشده                      خاک ضعیف ازتوتواناشده     

19-به نام آنکه هستی نام ازاویافت                  فلک جنبش زمین آرام ازاویافت

20-اگرنه مدبسم الله بودی تاج عنوان ها           نگشتی تاقیامت نو  خط شیرازه  دیوان ها  

21-خدایاجهان پادشاهی توراست                   زماخدمت آید خدایی توراست

22-ستایش کنم ایزد پاک را                             که گویاو بینا کندخاک  را

23-جهان رابه پستی بلندی تویی              ندانم که ای، هرچه هستی تویی

24-خداوندمایی ومابنده ایم                       به نیروی تو یک به یک زنده ایم

25-ای خدای بی نهایت جزتوکیست           چون تویی بی حدوغایت جزتوکیست

26-به نام آنکه مارازندگی داد                     وزان بس مژده پایندگی داد

27-به نام خداوندباران نقل وتگرگ               نفس های باد وتپش های برگ 

28-به نام خداوند رنگین کمان                    خداوند بخشنده مهربان

29-بده مفتاحی ازسطر کلامم                   وزان بگشای قفل ازگنج کامم

به ذکرخودبلندآوازه ام کن                           رفیق لطف بی اندازه ام کن   

30-شکر وسپاس ومنت وعزت خدای را         پروردگارخلق وخداوند کبریا

دادارغیب دان ونگهدارآسمان                       رزاق بنده پرور و خلاق رهنما

31-ستایش خداوندبخشنده را                    که موجودکردازعدم بنده را

32-به نام آ ن که گل راخنده آموخت             وبرجان شقایق آتش افروخت

33-ثناوحمدبی پایان خدارا                         که صنعش دروجود آورد مارا

34-خردهرکجاگنجی آردپدید                       زنام خداسازد آن را کلید   

35-به نام خداوندلوح وقلم                          حقبقت نگاروجود وعدم

خدایی که داننده رازهاست                        نخستین سرآغاز آغازهاست

36-به نام خداوند شمشیر وتیغ                    که باران آتش درآرد زمیغ 

37-به نام خداوند نیکوسرشت                      که درجهان بذرنیکی بکشت  

38-بزرگی هست دردنیا خدانام                    که بایادی کنذ دلهاچه ارام

39-به نام مناسب ترین واژه ها                    به رسم محبت به نام خدا 

40-آغازهرکلامی نام خدای یکتا                   همواره می برم من نام مقدسش را

41-به نام گشاینده کار ها                           زنامش شود سهل دشوار ها

42-تا که سخن از دل و از دلبر است              نام خدا زینت هر دفتر است

43-به نام خداوندی که کار ساز است             زما و طاعت ما بی نیاز است

44-ای که با نامت جهان آغاز شد                  دفتر ما هم به نامت باز شد

45-به نام خدا هر چه داریم از او                    خداوند احمد خدای سبو

خدای قلم های حیدر ستا                            خداوند سیف و خدای شتا

46-به نام خداوند بود و نبود                           خداوند یاسی به رنگ کبود

خداوند حسن خدای حسن                           خداوند ابرو به وقت شکن

خداوند بدر و خدای حنین                               همان خالق کربلای حسین

خداوند سجاد زین العباد                                که ساجد چو او در دو عالم مباد

خدای شکافنده بحر علم                                خداوند باقر خداوند حلم

خداوند صادق خدای ودود                               خداوند غیب و خدای شهود

خداوند کاظم خدای ادب                                خداوند روز و خداوند شب

خداوند مهر و خدای وفا                                  به نام خدایی که دارد رضا

خداوند عدل و خداوند داد                               خداوند بخشش خدای جواد

خداوند هادی خداوند راه                                خداوند روزی ده رهنما

خدای حسن نرگس وآفتاب                             خدای پذیرای کار صواب

خداوند زیبای رنگین کمان                              خداوند مهدی صاحب زمان

47- به نام خداوند شعر و سخن                       نخستین سخن در همه انجمن

48- به نام خدای سمیع و بصیر                        خطا پوش بخشنده بی نظیر

49-به نام خدای علیم و حکیم                         رحیم و بسیط و شریف و نعیم

50- به نام خدای بزرگ و احد                            تعالی و شافی و قدیر و صمد

51-به نام خدای رئوف و غفور                          حمید و لطیف و مجید و صبور

52-به نام خداوند وجد و سرور                          پدید اور عشق و احساس و شور

53-به نام آن که او نامی ندارد                         به هر نامی که خوانی سر برارد

54-بس مبارک بود چون فر همای                     اول کار ها به نام خدای

55-به نام آنکه خنده آفریده                              به بد خلقی خط بطلان کشیده

56-حمد پاک  از جان پاک آن پاک را                   کاوبه وجد آورد مشتی خاک را

57-بزرگی هست در دنیا خدا نام                      که با یادی کند دلها چه آرام

58-آغاز سخن یاد خدا باید کرد                         خود را به امید او رها باید کرد

     ای با تو شروع کارها زیبا تر                        آغاز سخن تو را صدا باید کرد

59-گفتار مرا تو باید آغاز کنی                          آغاز سخن مرا سر افراز کنی

60- به نام خالق ارض و سماوات                      به نام داور روز مجازات

61-به نام خداوند جغرافیا                                به نام همان قاره آسیا

62-به نام خداوند رنگین کمان                          فروزنده روز و شب آسمان

63-به نام خداوند زیبا سخن                           خداوند آلاله ها در چمن

64-به نام خداوند آلاله ها                                خداوند پروانه و پونه ها

65-درود بر خدای هنرآفرین                              نگارنده هر گل آتشین

66-به نام خداوند نون و قلم                             خداوند آزادی و عشق و غم

67-به نام خالق سبز بهاران                             خداوند طراوت , جویباران

68-به نام خداوند خوب بهار                             خداوند گل , لاله و لاله زار

69-به نام خدای بلندآسمان                             خداوند خاک و خدای جهان

70- به نام خداوند پاک و دلیر                            خداوند دریا ،خدای امیر

71- به نام خداوند سبز و سپید                         خداوند سال و خداوند عید

72-به نام خداوند سنگ و خداوند گنج                 خداوند شادی خداوند رنج

73-به نام خداوند کوه و خداوند دشت                 خداوند دره خداوند گشت

74-به نام خداوند ریحان و گل                           خداوند هادی هدایت سبل

75-به نام خدای شفبع و صبور                         خداوند دانش خداوند نور

76- به نام خداوند تاج و خداوند گنج                  خداوند روزی  , سرای سپنج

77-به نام قادر پاک توانا                                  به نام آنکه جان بخشید مارا

78-به نام بی نیاز عالم آرا                               خدای فاطمه آرام دل ها

79-به نام چاره ساز و حی سر مد                    خدای فاطمه دخت حمد

80-به نام خداوند حی رحیم                           خدای بهشت و خدای جحیم

81-به نام خداوند شعر و غزل                          به نام خداوند عزوجل

82-به نام خداوند شعر و غزل                          کلامش نشیند به دل تا ازل

83-به نام خداوند نان و خداوند جان                 دهد روزی اش  را به پیر و جوان

84-به نام خداوند احساس پاک                      خداوند شمس و مه تابناک

85-به نام خداوند نیلوفرین                            ستایش ز بهر تو ای بهترین

86-به نام خداوند دریای نور                           خدایی که دارد به هر جا حضور

87-به نام خداوند شعرو غزل                          خداوند روزی ده بی مثل

88-به نام خداوند روشن ضمیر                       خداوند روشنگر بی نظیر

89- به نام خداوند دریاچه ها                          که داده ظرافت به پروانه ها

90-به نام خداوند احساس پاک                       همان که آفریده ما را ز خاک

91-به نام او ن که ارامش میاره                       چه زیبا آفریده اون ستاره

92-ز بسم الله چیزی نیست بهتر                     نهادم تاج بسم الله بر سر

    عجب تاجی  است این تاج الهی                 ببند بر سر برو هر جا که خواهی

93-اول دفتر بود نام خداوندگار                          ایزد با فرو جای,عادل و پروردگار 

 

94-بسم الله الرحمن الرحیم                    هست سرآغاز الف لام میم

95-بسم الله الرحمن الرحیم                   ذکرکن ای دوست که باشی تسلیم        

96-بسم الله الرحمن الرحیم                   باغ دل آدمیان رانسیم

97-بسم الله الرحمن الرحیم                   مصرع برجسته نثرقدیم

98-بسم الله الرحمن الرحیم                  غنچه سربسته رازحکیم

99-بسم الله الرحمن الرحیم                   اعظم اسمای علیم حکیم 

100-بسم الله الرحمن الرحیم                 هست نمک برسر خوان کریم

101-بسم الله الرحمن الرحیم                  آیت الطاف خدای کریم

102-بسم الله الرحمن الرحیم                  نص صحیح است وکلام حکیم

103-بسم الله الرحمن الرحیم                  طایرفرخنده ی وحی قدیم

104-بسم الله الرحمن الرحیم                  کعبه ی جان ودل اهل نعیم

105-بسم الله الرحمن الرحیم                 حرف نخست است زنظم حکیم

106-بسم الله الرحمن الرحیم                 گوهریک دانه درج قدیم 

107-بسم الله الرحمن الرحیم                  نغمه مرغان ریاض قدیم      

108-هست زگلزارالهی شمیم                 مخزن الاسرارخدای کریم 

 

109-به نام آن که گنج جسم وجان ساخت                   طلسم گنج جان هردو جهان ساخت

110-به نام کردگار فرد بی چون                                   که ما رااز عدم آورد بیرون         

111-به نام آن که جان رانوردین داد                             خرد رادر خدا دانی یقین داد

112-به نام آن که تن رانور جان داد                             خرد را سوی دانایی عنان داد

113-به نام آن که جان را زندگی داد                           طبیعت را به جان پایندگی داد  

114-به نام آن که جان از او نشان یافت                      زبان آموخت حرف ونطق جان یافت

115-به نام پادشاه عالم عشق                                 که نامش هست نقش خاتم عشق    

116-بیا ساقی اسباب می ساز کن                           سر  خم  به نام خدا باز کن      

117-آرم آغاز  در این نامه  زنو نام خدارا                      آن که آشفته زگیسوی بتان خاطر مارا  

118- به نام دوست گشاییم دفتر دل را                       به فر عشق فروزان کنیم محفل را 


119-رشته اسرارهرکاری است بسم الله الرحمن الرحیم

بهر ما بهتر زهر یاری است بسم الله الرحمن الرحیم

ابتدای خلقت کون ومکان

خالق سبحان بگفتا نام بسم الله الرحمن الرحیم

پای برآتش نهادش آن خلیل

گفت یارم تو نگهدارم به بسم الله الرحمن الرحیم

چون که خوابانید اسماعیل را از بهر ذبح

گفت یا رب کن قبول از من توبا بسم الله الرحمن الرحیم

چون عصایش اژدهاگردید ترسید آن کلیم

خالقش گفتابگیر این را تو با بسم الله الرحمن الرحیم

چون یموتی خواست عیسی حی کند

ابتدای نسخه اش بنوشت بسم الله الرحمن الرحیم

کورمادرزاد رابینا نمود

داروی این کار بودش هم به بسم الله الرحمن الرحیم

چون که جبرییل امین می خواست پیغام آورد

تافرودآمد زمین گفتا که بسم الله الرحمن الرحیم

چون بگفت احمد ن والقلم در پیش رب

پیش ازین گفتا که بسم الله الرحمن الرحیم

موقعی احمد قدم بنهاد برکوی حرا

گفت یارب کن مدد برمن تو بسم الله الرحمن الرحیم

مصطفی چون خواست بالاتر رود از جبرییل

کی توانی رفت بدون دکر بسم الله الرحمن الرحیم

فاطمه چون با علی خواستند همسر شوند

یک صدا گفتند یاران نام بسم الله الرحمن الرحیم

در شبی حیدر به جای مصطفی چون آرمید

سرنهاد برخاک ،گفتا که بسم الله الرحمن الرحیم

چون حسین ،شمشیر را برمی کشیدش از نیام

در چنین وقتی بگفت از بای  بسم الله الرحمن الرحیم

ظهر عاشورا که شد، تکبیر از دل برکشید

بعد تکبیرش بگفتا نام بسم الله الرحمن الرحیم

چون ابو الفضل ،مشک دردست آمده، شط فرات

خواست پرآبش کند گفتا که بسم الله الرحمن الرحیم

ای آدمی ،درمیان قبر نمی آید کسی بهر کمک

دم به دم با خود بگو جانم تو بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

 

مخزن الاسرار نظامی

بسم الله الرحمن الرحیم

هست کلید در گنج حکیم

فاتحۀ فکرت و ختم سخن

نام خدای است بر او ختم کن

پیش وجود همه آیندگان

 بیش بقای همه پایندگان

سابقه سالار جهان قِدم

 مُرسله پیوند گلوی قلم

 

خسرو و شیرین نظامی

به نام آنکه هستی نام ازو یافت

فلک جنبش، زمین آرام ازو یافت

خدایی کافرینش در سجودش

گواهی مطلق آمد بر وجودش

جواهر بخش فکرتهای باریک

به روز آرندۀ شبهای تاریک

غم و شادی نگار و بیم و اُمّید

شب و روز آفرین و ماه و خورشید

 

لیلی و مجنون نظامی

ای نام تو بهترین سر آغاز

بی نام تو نامه کی کنم باز

ای یاد تو مونس روانم

جز نام تو نیست بر زبانم

ای هیچ خطی نگشته ز اوّل

بی حجت نام تو مسجّل

ای هست کن اساس هستی

کوته ز درت دراز دستی

ای هفت عروس نه عماری

بر درگه تو به پرده داری

ای هر چه رمیده وآرمیده

در کن فیکون، تو آفریده

ای محرم عالم تحیّر

عالم ز تو هم تهیّ و هم پر

از ظلمت خود رهاییم ده

با نور خود آشناییم ده

هفت پیکر نظامی

ای جهان دیده بودِ خویش از تو

هیچ بودی نبوده پیش از تو

در بدایت، بدایتِ همه چیز

در نهایت، نهایتِ همه چیز

ای برآرندۀ سپهر بلند

انجم افروز و انجمن پیوند

آفرینندۀ خزانۀ جود

مبدع و آفریدگار وجود

شرفنامه نظامی

خدایا جهان پادشاهی تو راست

زما خدمت آید خدایی تو راست

پناه بلندی و پستی تویی

همه نیستند آنچه هستی تویی

همه آفریدست بالا و پست

تویی آفرینندۀ هر چه هست

تویی برترین دانش آموز پاک

ز دانش قلم رانده بر لوح خاک

خرد را تو روشن بصر کرده ای

چراغ هدایت تو بر کرده ای

نبود آفرینش تو بودی خدای

نباشد همی هم تو باشی به جای

اقبالنامه نظامی

خرد هر کجا گنجی آرد پدید

ز نام خدا سازد آن را کلید

رهایی ده بستگان سخن

توانا کن ناتوانانِ کُن

نهان وآشکارا درون و برون

خرد را به درگاه او رهنمون

به حکم آشکارا به حکمت نهفت

ستاینده حیران ازو، وقت گفت

شاهنامه فردوسی

به نام خداوند جان و خرد

کزین برتر اندیشه بر نگذرد

خداوند نام و خداوند جای

خداوند روزی ده رهنمای

خداوند کیهان و گردون سپهر

فروزندۀ ماه و ناهید ومهر

ز نام و نشان و گمان برتر است

نگارندۀ بر شده گوهر است

به بینندگان آفریننده را

نبینی مرجان دو بیننده را

نیابد بدو نیز اندیشه راه

که او برتر از نام و از جایگاه

سخن هر چه زین گوهران بگذرد

نیابد بدو راه جان و خرد

بوستان سعدی

به نام خداوند جان آفرین

حکیم سخن در زبان آفرین

خداوند بخشندۀ دستگیر

کریم خطا بخش پوزش پذیر

عزیزی که هر کز درش سر بتافت

به هر در که شد، هیچ عزت نیافت

سر پادشاهان گردنفراز

به درگاه او بر زمین نیاز

غزلیات سعدی

اول دفتر به نام ایزد دانا

صانع پروردگار حیّ توانا

اکبر و اعظم، خدای عالم و آدم

صورت خوب آفرید و سیرت زیبا

از در بخشندگی و بنده نواری

مرغ هوا را نصیب و ماهی دریا

قسمت خود می خورند منعم و درویش

روزی خود می برند پشّه و عنقا

قصاید سعدی

شکر و سپاس و منّت و عزّت خدای را

پروردگار خلق و خداوند کبریا

دادار عیب دان و نگهدار آسمان

رزّاق بنده پرور و خلّاق رهنما

اقرار می کند دو جهان بر یگانگیش

یکتا و، پشت عالمیان بر درش دو تا

گوهر ز سنگ خاره کند، لؤلؤ از صدف

فرزند آدم از گل و، برگ گل از گیا

سبحان مِن یمیتُ و یحیی و لا اله

الّا هوالذی خَلَقَ الارضَ والسّما

غزلیّات عرفانی سعدی

ثنا و حمد بی پایان خدا را

که صنعش در وجود آورد ما را

الها، قادرا، پروردگارا

کریما، منعما، آمرزگارا

چه باشد پادشاه پادشاهان

اگر رحمت کنی مشتی گدا را؟

خداوندا تو ایمان و شهادت

عطا دادی به فضل خویش ما را؟

وز انعامت همیدون چشم داریم

که دیگر باز نستانی عطا را

از احسان خداوندی عجب نیست

اگر خط در کشی جرم و خطا را

مثنویّات سعدی

ای چشم و چراغ اهل بینش

مقصود وجود آفرینش

صاحبدل لاینام قلبی

مهمان ابیت عند ربی

در وصف تو لا نبیّ بعدی

خود وصف تو و زبان سعدی؟

منطق الطّیر عطّار

آفرین جان آفرین پاک را

آنکه جان بخشید و ایمان خاک را

عرش را بنیاد بر آب او نهاد

خاکیان را عمر بر باد او نهاد

آسمان را در زبر دستی بداشت

خاک را در غایتِ پستی بداشت

آن یکی را جنبش مادام داد

وین دگر را دایماً آرام داد

قصاید عطّار

سبحان خالقی که صفاتش ز کبریا

در خاک عجز می فکند عقل انبیا

گر صد هزار قرن همه خلق کاینات

فکرت کنند در صفت عزت خدا

آخر به عجز معترف آیند کای اله

دانسته شد که هیچ ندانسته ایم ما

غزلیّات عطّار

ای در درون جانم و جان از تو بی خبر

وز تو جهان پرست و جهان از تو بی خبر

ای عقل پیر و بخت جوان کرده راه تو

پیر از تو بی نشان و جوان از تو بی خبر

چون پی برد به تو دل و جانم که جاودان

در جان و در دلی، دل و جان از تو بی خبر

قصاید عراقی

ای جلالت فرش عزت جاودان انداخته

عکس نورت تابشی بر کُن فکان انداخته

نقشبند فطرتت نقش جهان انگیخته

بر بساط لامکان شکل مکان انداخته

چیست عالم؟ نیم ذرّه در فضای کبریات

آفتاب قدرتت تابی بر آن انداخته

کیست جان؟ از عکس انوار جمالت تابشی

چیست تن؟ خاکی درو آب روان انداخته

تا شود سیراب زآب معرفت هر دم گیا

فیض مهرت قطره ای در کشت جان انداخته

از غزلیّات عراقی

ای ز فروغ رخت تافته صد آفتاب

تافته ام از غمت، روی ز من بر متاب

زنده به بوی توام، بوی ز من وامگیر

تشنۀ روی توام، باز مدار از من آب

از رخ سیراب خود بر جگرم آب زن

کز تپش تشنگی شد جگر من سراب

تافته اندر دلم پرتو مهر رخت

می کنم از آب چشم، خانۀ دل را خراب

 

از عراقی

نخستین باده کاندر جام کردند

ز چشم مست ساقی وام کردند

چو با خود یافتند اهل طرب را

شراب بیخودی در جام کردند

لب میگون جانان جام درداد

شراب عاشقانش نام کردند

ز بهر صید دلهای جهانی

کمند زلف خوبان دام کردند

به گیتی هر کجا درد دلی بود

به هم  کردند و عشقش نام کردند

 

عشاق نامه عراقی

هر که جان دارد و روان

واجبست آنکه درد جان دارد

حمد بی حد کردگار احد

صمد لم یلد و لم یولد

آنکه ذاتش بریست از آهو

الذی لا اله الا هو

غزلیّات صائب تبریزی

اگر نه مدّ بسم الله بودی تاج عنوانها

نگشتی تا قیامت تو خط شیرازه دیوانها

نه تنها کعبه صحرائیست دارد کعبه دل هم

به گرد خویشتن از وسعت مشرب بیابانها

به فکر نیستی هرگز نمی افتند مغروران

اگر چه صورت مغراض لا دارد گریبانها

سر شوریده ای آورده ام از وادی مجنون

تهی سازید از سنگ ملامت جیب و دامانها

حیات جاودان خواهی به صحرای قناعت رو

که دارد یاد هر موری درین وادی سلیمانها

دیوان صفی علیشاه

هستی نبود سزای کس غیر خدا

او هستی محض و ما سوا هست نما

در هستی ما شروط هستی نایاب

در هستی حق کمال هستی پیدا

ای انکه خدای خویش خوانیم تو را

طاعت به سزا کجا توانیم تو را

گویند خدای را به حاجات بخوان

حاضرتر از آنی که بخوانیم تو را

از فروغی بسطامی

کی رفته ای ز دل که تمنا کنم تو را

کی بوده ای نهفته که پیدا کنم تو را

غیبت نکرده ای که شوم طالب حضور

پنهان نگشته ای که هویدا کنم تو را

با صد هزار جلوه برون آمدی که من

با صد هزار دیده تماشا کنم تو را

بالای خود در این چشم من ببین

تا با خبر ز عالم بالا کنم تو را

گلشن راز شیخ محمود شبستری

به نام آنکه جان را فکرت آموخت

چراغ دل به نور جان برافروخت

ز فضلش هر دو عالم گشت روشن

ز فیضش خاک آدم گشت گلشن

توانایی که در یک طرفة العین

ز کاف و نون  پدید آورد کونین

چو قاف قدرتش دم بر قلم زد

هزاران نقش بر لوح عدم زد

از آن دم گشت پیدا هر دو عالم

وز آندم شد هویدا جان آدم

دیوان شهریار

دلم جواب بلی می دهد صلای تو را

صلا بزن که به جان می خرم بلای تو را

به زلف گو که ازل تا ابد کشاکش تست

نه ابتدای تو دیدم نه انتهای تو را

کشم جفای تو تا عمر باشدم هر جند

وفا نمی کند این عمرها وفای تو را

بجاست کز غم دل رنجه باشم و دلتنگ

مگر نه در دل من تنگ کرده جای تو را

تو از دریچۀ دل می روی و می آیی

ولی نمی شنود کس صدای پای تو را

 از هاتف اصفهانی

ای فدای تو هم دل و هم جان

وی نثار رهت هم این و هم آن

دل فدای تو چون تویی دلبر

جان نثار تو چون تویی جانان

دل رهاندن ز دست تو مشکل

جان فشاندن به پای تو آسان

راه وصل تو راه پر آشوب

درد عشق تو درد بی درمان

بندگانیم جان و دل بر کف

چشم بر حکم و گوش بر فرمان

گر سر صلح داری اینک دل

ور سر جنگ داری اینک جان